|
|
 |
|
600-letni dąb w Januszkowicach
|
|
 |
|
Dwór w Januszkowicach - widok
od strony wschodniej
|
|
 |
|
Cmentarz wojskowy w Januszkowicach
|
|
 |
|
Drogowskaz wskazujący drogę
do cmentarza wojskowego nr 217
w Januszkowicach
|
|
 |
|
Krzyż wykonany na pamiątkę
450-rocznicy unii horodelskiej - kaplica
w Januszkowicach
|
Duża wioska położona w dolinie potoku Gogołówka przy
drodze Frysztak - Klecie, powiat dębicki - województwo
podkarpackie. Otoczona wzgórzami sięgającymi od południa
wysokości 380 m n.p.m. Obecnie liczy 882 mieszkańców. Od
1967 r. jest siedzibą parafii, do której należy także
Opacionka. Znajdujesię tu Zespół Szkół
Ogólnokształcących.
HISTORIA
Miejscowość należy do najstarszych w okolicy.
Najprawdopodobniej począ- tkowo nazywano ją "Vnochovici"
- tak sugeruje A.Hirsberg badacz najdawniejszych dziejów
klasztoru tynieckiego. Zakładając, że hipoteza ta jest
prawdziwa trzeba by przyjąć, że wioska istniała już w
XII w. (wzmiankowana w dokumencie z lat (1123- 1125). Po
raz pierwszy nazwa Januszkowice, pochodząca od imienia
Januszek, występuje w 1353 r. Osada znalazła się wtedy
wśród wsi nadanych przez Kazimierza Wielkiego trzem
rycerzom ruskim Piotrowi, Ostaszkowi i Chodkowi. Król
musiał wcześniej odebrać Januszkowice benedyktynom,
którzy jednak wcale nie myśleli z nich rezygnować. Spór
toczył się jeszcze w XV w. W jego wyniku doszło do
podziału wsi na część rycerską i opacką. Tę ostatnią
począwszy od XVII w. zaczęto nazywać Opacionką. Wtedy
też stała się odrębną wsią. Nim jednak do tego doszło, w
1360 r. Januszkowice zostały przeniesione na prawo
niemieckie. Zaprowadzono wtedy w wiosce samorząd, którym
kierował sołtys. W latach 1408-22 był nim niejaki
Dziwisz. Z 1475 r. pochodzi odcisk pieczęci wsi z
wyobrażeniem kota i siekiery.
W czasach Długosza część wsi należąca do opata posiadała
7 łanów i 9 prętów kmiecych; była tu karczma z rolą i
sołectwo. Druga część pozostawała w rękach Jana Amor
Tarnowskiego herbu Leliwa. W 1536 r. w części
klasztornej mieszkało 16 kmieci, 2 zagrodników, zaś 3
role kmiece były opuszczone. Istniejące tu wójtostwo
posiadało folwark i stawy rybne. Nadto była tu karczma i
młyn. Większa cześć wioski należała do Piotra Kmity z
Wiśnicza, wojewody krakowskiego i marszałka dworu.
Oprócz dużego folwarku by to tu 2 karczmy, młyn i 21
kmieci. Z biegiem czasu pola należące do chłopów
przyłączano do folwarku. W 1581 r. w tej części wioski
mieszkało już tylko 12 kmieci gospodarujących na 4,5
tanach ziemi, 2 zagrodników, 4 komomików z bydłem, 2 bez
oraz 2 rzemieślników. Wieś należała do Andrzeja Górki.
Natomiast w części opackiej by 16 kmieci na 4,5 łana, 4
zagrodników, 5 komomików bez bydła i 2 rzemieślników. W
1629 r. w części Pawła Trojanowskiego herbu Troja
działał młyn o jednym kole, folusz i karczma. Rodzina
Trojanowskich należała do szlachty zamożnej. W jej
posiadaniu byt także Gogołów i Glinik Górny. Główna
rezydencja znajdowała się w Januszkowicach. W 1646 r.
zniszczyli ją beskidnicy. W 1658 r. Stefan Trojanowski,
uczestnik walk pod Ochmatowem, zapisał w testamencie
znaczną kwotę pieniędzy na odbudowe kościoła
brzosteckiego "zniesionego ogniem przez Węgrów". Wyraził
przy tym życzenie, aby spocząć w jego podziemiach obok
swych przodków. nbsp; W 1810 r. mieszkało tu 402
katolików i 15 Żydów. W 1846 r. wioska należała do
posiadłości Fihauzerów. Zarządcą majątku byt wtedy Leon
Dreziński gorący patriota. Do organizacji spiskowej
wstąpił w 1845 r. Uczestniczył i organizował u siebie
zebrania związkowe. Jego działalność została dostrzeżona
przez władze austriackie. Do Januszkowic przybył z
zamiarem aresztowania Drezińskiego urzędnik cyrkularny
Trojnalski z oddziałem straży skarbowej. Dzięki pomocy
służby Drezińskiemu udało się zbiec. Aresztowano go w
kilka dni później w drodze na Węgry. Dwór ocalał od
rabunków, dzięki karbowemu Błażejowi Wyrostkowi, który
wpadł na pomysł opieczętowania drzwi - rzekomo w imieniu
władz austriackich. Dla chłopów byt to przekonywujący
argument.
W latach 1876-79 przez wioskę przeprowadzono drogę
powiatową z Kleci do Frysztaka (wcześniej prowadziła ona
z Brzostku przez Opacionke). Pracami na tym odcinku
kierował inż. Lipczyński.
Od swoich początków Januszkowice należały do parafii w
Kleciach, a później do okręgu tamtejszego kościoła
filialnego. Po jego zlikwidowaniu znaczna odległość od
kościoła w Brzostku skłoniła właścicieli majątku do
zbudowania kaplicy dworskiej. Fundowali ją w 1834 r.
Konstanty i Maria Fihauserowie. Samodzielna Parafia pod
wezwaniem Zwiastowania Pańskiego została utworzona w
1967 r.
ZABYTKI
W centrum wsi zachowały się resztki zespołu
dworskiego z parkiem krajobrazowym z drugiej potowy
XVIII w. Klasycystyczny budynek dworski tzw. "nowy dwór"
pochodzi z początku XIX wZbudowano go na planie
prostokąta na wysokich murowanych piwnicach. Posiada
galerie kolumnowa wzdłuż frontowej ściany zachodniej.
Dwór jest obecnie opuszczony i zupełnie zdewastowany.
Grozi mu ruina. Pozostałe zabudowania dworskie znajdują
się za murem w obrębie tuczami. Stał tam kiedyś tzw.
"stary dwór" zbudowany z modrzewia na początku XIX w.
(1812 r.?) na XVII-wiecznych barokowych piwnicach. Dwór
został spalony po II wojnie światowej. Wśród zabudowań
gospodarczych na uwaga zasługiwały neogotyckie stajnie
dworskie z 1876 r. W czasie przebudowy przed 1971 r.
zupełnie zatraciły wartość zabytkowa.
W parku dworskim, także bardzo zaniedbanym z
wyjątkiem części przejętej przez parafie, rośnie sporo
starych drzew. Dwa z nich zostały uznane za pomniki
przyrody. Najciekawszy jest kilkusetletni dąb stojący na
skraju parku przy drodze na Działy (w sąsiedztwie bazy
SKR). Wnętrze drzewa jest puste; mogłoby się tam
zmieścić kilku ludzi. W latach osiemdziesiątych dąb
został uszkodzony przez pożar. Według legend w cieniu
drzewa odpoczywała kiedyś udająca się na Węgry królowa
Jadwiga. Sporo opowieści wiąże się także z sąsiadującym
z parkiem dworskim niewielkim, zalesionym wzniesieniem
nazywanym Winną Górą. Miało być ono połączone z dworem
podziemnym przejściem. W czasie napadów pozwalało ono
mieszkańcom na uratowanie życia. Składowano tam także
wino sprowadzane z Węgier.
Na skraju starego parku przy drodze
Klecie-Frysztak stoi kościół parafialny pod wezwaniem
Zwiastowania Pańskiego wzniesiony w 1984 r. Wybudowano
go obok miejsca na którym stała dawniej kaplica dworska.
Kaplice przeniesiono na druga stronę potoku Gogołówka w
obręb nowego cmentarza parafialnego (wykonana ze starego
materiału). Znajduje się w nie ołtarz z obrazem św.
Ludwika z XIX w. i krucyfiks wykonany na pamiątkę unii
horodelskiej w 1863 r. Na chórze umieszczono stare
organy. Zachowały się także ławki kolatorskie. Natomiast
obraz Zwiastowania Matki Bożej przechowywany jest w
kościele. Obok kościoła stoi murowana dzwonnica z potowy
XIX w. Zachowały się też krypty fundatorów i groby
żołnierzy niemieckich poległych na przełomie 1944 i
1945r.
Na zachodnim krańcu zespołu dworskiego stoi znak
wskazujący drogę dojazdowa do cmentarza wojskowego nr
217 z I wojny światowej. Znajduje się on w odległości
około 2 km na tzw. Działach. Idąc droga polna mijamy po
drodze wspomniany już 600 - letni dąb. Cmentarz dzięki
wysokiemu żelbetonowemu krzyżowi widoczny jest nawet z
Brzostku.Projekt cmentarza został wypracowany przez por.
Rossmanna i Glassnera-Matscheko. Pochowano tu 227
żołnierzy austriackich i rosyjskich (Austriacy należeli
do 18, 47, 97 i 98 pułku piechoty). W 1932 r. odbyta się
tu nielegalna manifestacja zorganizowana przez "Chłopską
Przyszłość". Natomiast w lipcu 1944 r. cmentarz byt
miejscem zbiorki członków oddziału dywersyjnego AK
sierż. Felicjana Niedźwiedzkiego ps. "Skała".
|